Δραματική Ποίηση, Εισαγωγή

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ

           ΕΠΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ                     ΛΥΡΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ                     ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ

 

ΔΡΑΜΑ

        τραγωδία                             κωμωδία                         σατυρικό δράμα

                                 Αισχύλος 
                                    Σοφοκλής
                                    Ευριπίδης                                    Αριστοφάνης                     (σάτυροι = ακόλουθοι του Διονύσου) 

                                                               

                                                                                     

ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΗΣ ΤΡΑΓΩΔΙΑΣ 

Δράμα < δράω – δρῶ = πράττω αναπαράσταση ενός γεγονότος μπροστά στους θεατές, μίμηση μιας πράξεως 

Τραγωδία < ωδή τράγων (των τραγόμορφων ακόλουθων του Διονύσου): 

 λατρεία Διονύσου (=θεός κρασιού και βλάστησης) 

 έκσταση < εξίστημι = βγαίνω εκτός εαυτού και κατέχομαι από το πνεύμα του θεού (θεοληψία, ενθουσιασμός) 

 μεταμφίεση οι πιστοί στεφανώνονταν με κισσό άλειφαν με τρυγία (κατακάθι του κρασιού) το πρόσωπο φορούσαν δέρματα ζώων και έπαιρναν τη μορφή σατύρων 

Διθύραμβος: θρησκευτικό και λατρευτικό άσμα από το θίασο των πιστών (50 χορευτές, εξάρχων) 

 

Αρίων: ποιητής και μουσικός δίνει τεχνική μορφή στον Διθύραμβο, o ευρετής του τραγικού τρόπου χρησιμοποιεί χορό μεταμφιεσμένων (τραγόμορφων) σατύρων 

Θέσπις: ο πρώτος υποκριτής (που υποκρίνεται = αποκρίνεται στο Χορό) στάθηκε απέναντι στο χορό και άρχισε να διαλέγεται μαζί του, υποδυόμενος ένα ρόλο 

 

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΗΣ ΤΡΑΓΩΔΙΑΣ

- αποτελούσε τμήμα της λατρείας του Διονύσου 

- παριστανόταν κατά τη διάρκεια των γιορτών του Διονύσου 

- στην Αθήνα οι παραστάσεις γίνονταν στον ιερό χώρο του Ελευθερέως Διονύσου 

- οι νικητές στεφανώνονταν με κισσό, το ιερό φυτό του Διονύσου 

- τιμητική θέση στους ιερείς 

- διονυσιακά στοιχεία που διατηρήθηκαν: χορός, μεταμφίεση, σκευή αλλά όχι τα θέματα (ουδέν προς τον Διόνυσον) 

 

 ΑΚΜΗ ΤΗΣ ΤΡΑΓΩΔΙΑΣ 

Ακμή της τραγωδίας = ακμή της δημοκρατίας (χρυσός αιώνας του Περικλή): 

- εποχή μετά τους Περσικούς πολέμους (προβολή του ανθρώπου-πολίτη που αγωνίζεται για την πατρίδα του) 

- ανάπτυξη πνευματικού πολιτισμού 

- εδραίωση δημοκρατίας, ελευθερία λόγου, ισηγορία, διάλογος (θέατρο=διάλογος)

 

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΤΡΑΓΩΔΙΑΣ

- με την εξέλιξη της τραγωδίας η θρησκευτικότητα εκφράζεται με το σχήμα: ύβρις – άτις - τίσις – δίκη 

- χρησιμοποιήθηκαν μύθοι των επικών ποιητών και κυρίως οι τρεις μυθικοί κύκλοι: 

  Θηβαϊκός κύκλος - Τρωικός κύκλος - Αργοναυτικός κύκλος

 

ΔΡΑΜΑΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ 

Διονυσιακές γιορτές: το δράμα ήταν στενά συνδεδεμένο με τις δυο σημαντικότερες διονυσιακές γιορτές, τα Μεγάλα Διονύσια και τα Λήναια. 

Επώνυμος άρχων: επέλεγε 3 ποιητές από τους υποψήφιους 

Χορηγός: ο πολίτης που αναλάμβανε τη δαπάνη για τη διδασκαλία του Χορού - Αξίωμα δαπανηρό αλλά πολύ τιμητικό - Θεωρούνταν λειτουργία = εξυπηρέτηση του κοινού συμφέροντος 

Κριτές: για να αποφεύγονται οι δωροδοκίες αρχικά εκλέγονταν 10 (από τις 10 φυλές) μετά το τέλος των παραστάσεων (και αφού οι 10 κριτές έγραφαν τα ονόματα των ποιητών κατά σειρά προτίμησης σε πινακίδα) κληρώνονταν από τις 10 πινακίδες οι 5

Προάγων: παρουσίαση των συντελεστών και της υπόθεσης των έργων στο Ωδείο 

'Επαθλο: στεφάνι από κισσό κι ένας τρίποδας (που είχαν δικαίωμα να στήσουν στην οδό των τριπόδων, κοντά στην Ακρόπολη) 

Διδασκαλίαι: πλάκες με τα ονόματα των ποιητών, χορηγών, υποκριτών στο δημόσιο αρχείο 

Θεωρικά εισιτήρια: αποζημίωση δύο οβολών ως αντίτιμο εισιτηρίου, που καθιέρωσε ο Περικλής 

 

ΜΕΡΗ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ 

α) Κυρίως θέατρο ή κοίλο: χώρος αμφιθεατρικά διαμορφωμένος αρχικά σε πλαγιά λόφου 

  • εδώλια: καθίσματα για το κοινό σε επάλληλες σειρές 
  • διαζώματα: οριζόντιοι διάδρομοι που δίνουν τη δυνατότητα στο κοινό να κυκλοφορεί ευκολότερα 
  • κλίμακες: σκάλες κατασκευασμένες κάθετα προς την ορχήστρα 
  • κερκίδες: τα μέρη ανάμεσα στις σκάλες 

β) Ορχήστρα: επίπεδος κυκλικός χώρος = ο χώρος του Χορού (στο κέντρο η θυμέλη = ο βωμός του Διονύσου) 

γ) Σκηνή: ορθογώνιο οικοδόμημα, εκεί ετοιμάζονται οι ηθοποιοί 

  • λογείο: υπερυψωμένος χώρος μεταξύ σκηνής και ορχήστρας, εκεί διαλέγονται μεταξύ τους οι υποκριτές 
  • θεολογείο: εξέδρα στη στέγη της σκηνής, όπου εμφανίζονται οι θεοί 

 

ΜΗΧΑΝΗΜΑΤΑ

  • εκκύκλημα: τροχοφόρο επίπεδο, όπου μεταφέρονταν τα ομοιώματα των νεκρών (στην αρχαία τραγωδία δεν λαμβάνει χώρα ποτέ θάνατος επί σκηνής) 
  • περίακτοι: δύο ξύλινοι περιστρεφόμενοι στύλοι, πάνω στους οποίους στερεώνονταν τα σκηνικά 
  • γερανός (μηχανή ή αιώρημα): είδος γερανού, με τη βοήθεια του οποίου εμφανίζονταν οι θεοί (από μηχανής θεός) 
  • βροντείον – κεραυνοσκοπείον: μηχανική αναπαραγωγή βροντής - αστραπής 
  •  

ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ ΤΗΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗΣ 

Ποιητής: ήταν ο δημιουργός του δράματος και ο σκηνοθέτης των έργων του - Αρχικά ήταν και υποκριτής (πχ. ο Αισχύλος). 

Υποκριτές: Η τραγωδία ξεκίνησε με έναν υποκριτή - ηθοποιό (Θέσπις). Ο Αισχύλος εισήγαγε το δεύτερο. Ο Σοφοκλής εισήγαγε τον τρίτο. Άνδρες υποκριτές υποδύονται όλα τα πρόσωπα. 

Σκευή: ενδυμασία του ηθοποιού. 

Προσωπεία: μάσκες που φορούσαν οι υποκριτές και ο χορός. 

Χορός: ο Αισχύλος μειώνει τα μέλη του χορού από 50 σε 12, ο Σοφοκλής τα κάνει 15. Ο Χορός έμπαινε στην ορχήστρα από τη δεξιά ως προς το θεατή πάροδο, τραγουδώντας ένα λυρικό άσμα, την πάροδο. Εκφράζει τα συναισθήματα των θεατών. Μόνο ο Κορυφαίος του Χορού διαλεγόταν με τους υποκριτές.

 

ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΤΡΑΓΩΔΙΑΣ

Έστιν ουν τραγωδία μίμησις πράξεως σπουδαίας και τελείας, μέγεθος εχούσης, ηδυσμένω λόγω, χωρίς εκάστω των ειδών εν τοις μορίοις, δρώντων και ου δι απαγγελίας, δι ελέου και φόβου περαίνουσα την των τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν. (Αριστοτέλης, Ποιητική, 1449 β 23-28) 

  • μίμηση πράξης: αναπαράσταση πράξεων, δρώμενα, διάλογος (όχι αφήγηση) 
  • η πράξη είναι σπουδαία = σημαντική 
  • η πράξη είναι τελεία: έχει αρχή, μέση, τέλος ( τέλος=σκοπός) 
  • έλεος και φόβος: διανοητική και συναισθηματική συμμετοχή θεατών (έλεος = ευσπλαχνία) 
  • κάθαρση: ηθική, ψυχολογική, αισθητική κάθαρση καθαίρονται, εξαγνίζονται κυρίως οι θεατές - καθαίρονται από τα σωματικά και ψυχικά πάθη τους - ανακουφίζονται, λυτρώνονται δια της συμμετοχής 
  • παιδευτικός ρόλος της τραγωδίας: αναπαριστά ανθρώπινες καταστάσεις και αντιδράσεις (πόνος, μίσος, εκδίκηση, αγάπη, έρωτας) - συμπληρώνει διευρύνει την εμπειρία του θεατή 

 

ΔΟΜΗ ΤΗΣ ΤΡΑΓΩΔΙΑΣ 

Κατά ποσόν μέρη της τραγωδίας: α) διαλογικά β) λυρικά (δομή: στροφή-αντιστροφή-επωδός) 

Πρόλογος (διαλογικό): εισάγει τους θεατές στην υπόθεση, (μονόλογος ή διάλογος) 

Πάροδος (λυρικό): τραγούδι που τραγουδά ο Χορός μπαίνοντας στην ορχήστρα (έτσι ονομάζεται και η είσοδος από όπου μπαίνει ο Χορός στην ορχήστρα δεξιά πάροδος: μπαίνουν όσοι έρχονται από το λιμάνι - την πόλη / αριστερή πάροδος: μπαίνουν όσοι έρχονται από άλλη πόλη - αγρούς) 

Επεισόδια (διαλογικά): 2-5, παρεμβάλλονται ανάμεσα στα άσματα που ψάλλει ο Χορός (αντιστοιχούν στις Πράξεις του σύγχρονου θεάτρου) 

Στάσιμα (λυρικά): (= στάση) άσματα που ψάλλει μετά τα επεισόδια ο Χορός 

Έξοδος (διαλογικό): επισφραγίζει τη λύση, ακολουθείται από το εξόδιο άσμα του Χορού 

Άλλα λυρικά στοιχεία: μονωδίες, διωδίες, κομμοί (θρήνοι) 

Κατά ποιόν μέρη της τραγωδίας:

Μύθος (ιστορία, υπόθεση) 

Ήθος (χαρακτήρες) 

Διάνοια (ιδέες, σκέψεις) 

Λέξη (γλώσσα) 

Μέλος (μουσική) 

Όψη (σκηνικά, κουστούμια, «σκευή») 

 

ΑΙΣΧΥΛΟΣ 

- Αύξησε τα διαλογικά μέρη-μείωσε τα χορικά 

- Καθιερώνει τη διδασκαλία συνεχόμενης τριλογίας (= 3 τραγωδίες με κοινό μύθο) 

- Αύξησε τον αριθμό των υποκριτών από ένα σε δύο 

- Μείωσε τα μέλη του Χορού από 50 σε 12 

- Βελτίωσε τη χορογραφία και τη σκευή 

- Γλώσσα: μεγαλόπρεπη, επίσημη, ανάλογη με τις σοβαρές ιδέες που εκφράζει 

  ΙΔΕΕΣ

 Θεοί: μεγαλόπρεπη εικόνα, αμείλικτη συντριβή των θνητών, βαθιά θρησκευτικότητα, ρόλος Μοίρας 

 Άνθρωποι: ήρωες με υπερφυσικές διαστάσεις, υποτάσσονται στη θεία βούληση, χωρίς να γίνονται παίγνια στα χέρια των θεών, «πάθει μάθος»

 

ΣΟΦΟΚΛΗΣ

 - Εγκαταλείπει τη συνεχόμενη τριλογία 

- Περιορίζει τα χορικά- αύξησε το διάλογο 

- Αυξάνει τα μέλη του χορού από 12 σε 15 

- Εισάγει τον τρίτο υποκριτή 

- Καθιερώνει έγχρωμα σκηνικά 

- Γλώσσα: λεπτότητα, ευγένεια, αρμονία (το στόμα του «μέλιτι κεχρισμένον ην»)

  ΙΔΕΕΣ 

- Βάρος στον άνθρωπο ως υπεύθυνο άτομο, όχι μόνο ως εκπρόσωπο του συνόλου 

- Ρόλος ελεύθερης επιλογής (προαίρεσης) και της προσωπικής αντίδρασης στα προβλήματα της ζωής 

- ΄Ηρωες: ιδανικοί (όπως πρέπει να είναι, μέτρο), απόλυτα προσηλωμένοι σε έναν προορισμό – αναλαμβάνουν τη ευθύνη των πράξεών τους 

 

ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ 

- Καθιερώνει τον αφηγηματικό πρόλογο - επίλογο 

- Εισάγει τον «από μηχανής θεό» για τη λύση του δράματος 

- Καινοτομεί στη χρήση των μύθων, τους διασκευάζει 

- Καινοτομίες στη μουσική – αύξηση των μονωδιών 

- Μειώνει την έκταση των χορικών και τα αποσυνδέει από τα επεισόδια - υποβαθμίζει το ρόλο του Χορού 

- ΧΟΡΟΣ: οι απόψεις του Χορού είναι σύμφωνες με τον χαρακτήρα του και το πνευματικό του επίπεδο 

  ΙΔΕΕΣ 

- Ασκεί κριτική σε καθιερωμένες αξίες 

- Καταδικάζει τον πόλεμο, διεκτραγωδεί τις συμφορές που προκαλεί (φιλειρηνισμός) 

- Πατριωτισμός, ηρωισμός, θυσία, νοσταλγία ενός καλύτερου κόσμου 

- Επιρροές από σοφιστές, προβληματισμός για επίκαιρα θέματα (από σκηνής φιλόσοφος)

- Ο άνθρωπος δεν ορίζει τη μοίρα του («ο τραγικότατος των ποιητών») 

- Θεοί: έχει υψηλή ιδέα για το θείο – αμφισβητεί τους μύθους και τις λαϊκές αντιλήψεις που τους παρουσιάζουν με ανθρώπινες αδυναμίες, επιθυμία   πιο αγνής θρησκείας 

- Ήρωες: είναι ρεαλιστικοί (όπως είναι στην πραγματικότητα, σύμφωνα με τα ανθρώπινα μέτρα) - Οι χαρακτήρες του παλεύουν με τα πάθη τους –     αναλύει την εσωτερική πάλη του ανθρώπου – απότομες μεταστροφές 

- Ενδιαφέρθηκε για τη γυναίκα περισσότερο από τους άλλους δύο τραγικούς – κατηγορήθηκε – άδικα- για μισογυνισμό 

 

ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΥΠΟΒΑΘΡΟ ΤΗΣ ΕΛΕΝΗΣ 

Γράφεται το 412 πΧ. εν μέσω του Πελοποννησιακού πολέμου.

Σοφιστικό κίνημα – κρίση ηθικών αξιών λόγω του Πελοποννησιακού πολέμου – κακή έκβαση της Σικελικής εκστρατείας - οι Αθηναίοι στρέφονται εναντίον των μάντεων που τους παρακίνησαν να την κάνουν. 

Ο Ευριπίδης εκφράζει τις αντιπολεμικές τους ιδέες. 

ΕΛΕΝΗ (διαχρονικό σύμβολο της ιδανικής ομορφιάς, εμπνέει καλλιτέχνες κάθε εποχής): 

Ελένη της παράδοσης: - σύμβολο του ερωτικού πάθους - της απιστίας και προδοσίας - θεϊκή κατάρα – αιτία του πολέμου και του θανάτου πολλών ανδρών. 

Ελένη του Ευριπίδη: - πιστή σύζυγος - αφοσιωμένη στην πατρίδα της - ευαίσθητη σε θέματα τιμής και αξιοπρέπειας - θλίβεται για το κακό όνομα που έχει μεταξύ ανάμεσα στους Έλληνες - θύμα του δόλου των θεών, ιδιαίτερα της Ήρας (κρίση του Πάρη).

 

Καπούτση Σύρμω, φιλόλογος