Δ. Σολωμός, Ελεύθεροι Πολιορκημένοι

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ 

Το θέμα των "Ελεύθερων Πολιορκημένων" είναι ο αγώνας των Μεσολογγιτών κατά τη δεύτερη πολιορκία του Μεσολογγίου (1825-1826). Η αριθμητική και στρατιωτική υπεροχή των πολιορκητών, καθώς και η έλλειψη τροφίμων, ανάγκασαν τους αγωνιστές του Μεσολογγίου να πραγματοποιήσουν την ηρωική έξοδο το βράδυ της 10ης προς την 11η Απριλίου 1826, την Κυριακή των Βαΐων. Ο Σολωμός εμπνέεται από το ιστορικό αυτό γεγονός και συνθέτει το έργο του με βασικό θέμα τον αγώνα των πολιορκημένων για την προάσπιση της ελευθερίας: οι Μεσολογγίτες ξεπερνούν μια σειρά από σωματικές και ψυχικές δοκιμασίες και παραμένουν ελεύθεροι εσωτερικά, ηθικά, παρόλο που πολιορκούνται από τον εχθρό. 
 

Β΄ ΣΧΕΔΙΑΣΜΑ 

Το έργο μας έχει παραδοθεί σε τρία σχεδιάσματα, που συνοδεύονται από τους «στοχασμούς» του ποιητή. Ο Σολωμός έγραψε το Β΄ Σχεδίασμα των "Ελεύθερων Πολιορκημένων" του στην Κέρκυρα το 1833 - 1844. Αποτελείται από εξήντα ένα συνολικά αποσπάσματα, γραμμένα σε δεκαπεντασύλλαβο ιαμβικό στίχο και ζευγαρωτή ομοιοκαταληξία. 

ΔΟΜΗ 

Το κάθε απόσπασμα αποτελεί και ιδιαίτερη ενότητα: 
 Απ. 1: Η σωματική εξάντληση των πολιορκημένων από την πείνα και τη στέρηση.
 Απ. 2: Η ομορφιά της φύσης την άνοιξη λειτουργεί ως δοκιμασία για τους πολιορκημένους, καθώς μεγαλώνει την αγάπη για τη ζωή. 
 

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ Ι 

Ἄκρα τοῦ τάφου σιωπὴ στὸν κάμπο βασιλεύει: οπτική και ηχητική εικόνα (υπερβολή, μεταφορά). Νεκρική σιγή, ερήμωση, ακινησία - απουσία ζωής (θάνατος, εξάντληση).
Λαλεῖ πουλί, παίρνει σπειρί, κ᾿ ἡ μάνα τὸ ζηλεύει: αντίθεση με την προηγούμενη εικόνα: Ένα πουλί κελαηδάει, (ηχολαλική απεικόνιση με παρήχηση του λ), βρίσκει σπόρο. Αντίθεση με τη μάνα: το πουλί είναι ελεύθερο (βρίσκει τροφή), ενώ η μάνα πολιορκημένη (πεινασμένη). Η μάνα φθονεί το πουλί γιατί η ίδια δεν έχει ούτε αυτή την ελάχιστη τροφή να δώσει στα παιδιά της. Το ανθρώπινο πλάσμα γίνεται υποδεέστερο του πουλιού. 
Τὰ μάτια ἡ πείνα ἐμαύρισε· στὰ μάτια ἡ μάνα μνέει: Η πείνα μαυρίζει τα μάτια (άμεση δήλωση της στέρησης, της πείνας), τον καθρέφτη της ψυχής του ανθρώπου.
Στέκει ὁ Σουλιώτης ὁ καλὸς παράμερα, καὶ κλαίει: Ο Σουλιώτης, γενναίος υπερασπιστής του Μεσολογγίου, στέκει παράμερα (από ντροπή) και κλαίει (αντιδρώντας διαφορετικά από τη μάνα) για την εξάντλησή του, με πληγωμένο το φιλότιμο, την περηφάνια του. Η μάνα εκφράζεται παθητικά, υπομένει την πείνα. Ο Σουλιώτης εκφράζεται επιθετικά, οργίζεται, κλαίει, αγανακτεί. 
«Ἔρμο τουφέκι σκοτεινό, τί σ᾿ ἔχω ῾γὼ στὸ χέρι; Ὁποῦ σὺ μοὔγινες βαρὺ κι ὁ Ἀγαρηνὸς τὸ ξέρει»: Ο Σουλιώτης μιλάει στον σύντροφο - τουφέκι του (είδος διαλόγου που δραματοποιεί την κατάσταση) που είναι πια άχρηστο λόγω της εξάντλησης του πολεμιστή. 
 

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΙΙ 

Εδώ παρουσιάζεται η φύση στην ομορφότερή της ώρα, την άνοιξη. Την άνοιξη, εποχή της αναγέννησης και της χαράς, η ομορφιά της φύσης κατακλύζει τα πάντα, αυξάνοντας την αγάπη των πολιορκημένων για τη ζωή και καθιστώντας την ιδέα του θανάτου αφόρητη. 
Η φύση λοιπόν, μ' αυτή την ανοιξιάτικη έκρηξη ομορφιάς της, γίνεται ένας "πειρασμός", μια πρόκληση που δελεάζει τους πολιορκημένους, καθώς τους καλεί στη ζωή. Είναι φυσικό οι πολιορκημένοι να απελπίζονται και να λυπούνται ακόμη περισσότερο, καθώς ο θάνατος σε μια τέτοια εποχή πολλαπλασιάζεται και είναι σαν να πεθαίνει ο άνθρωπος όχι μια αλλά χίλιες φορές. Έτσι, η ψυχή τρέμει και για μια στιγμή παρασύρεται από την ομορφιά και τη γλύκα της ζωής, με κίνδυνο να ξεχάσει τον αγώνα και το χρέος. 
Ὁ Ἀπρίλης μὲ τὸν Ἔρωτα χορεύουν καὶ γελοῦνε: Η φύση προσωποποιείται: εικόνα χαράς - ζωής. Τα πάντα σφύζουν από ζωή και κάνουν πιο αβάσταχτη την ιδέα του θανάτου που κυριαρχεί στο Μεσολόγγι. 
Κι ὅσ᾿ ἄνθια βγαίνουν καὶ καρποὶ τόσ᾿ ἅρματα σὲ κλειοῦνε: αντίθεση: αμέτρητο το πλήθος των εχθρών (η δύναμη του θανάτου), όσο και τα άνθια (η ζωή και η ομορφιά). 
Λευκὸ βουνάκι πρόβατα … στὴν ὀμορφιὰ καὶ χάρη: εικόνες γαλήνης και ομορφιάς της ανοιξιάτικης φύσης: το κοπάδι στο βουνό που αντανακλά στη θάλασσα και στον ουρανό και απλώνεται παντού, η μικρή πεταλούδα που παίζει με τον ίσκιο της και ευωδιάζει τον ύπνο της στον κρίνο, το ταπεινό σκουλήκι που βρίσκεται στην καλύτερη στιγμή του. Τα ασήμαντα και τα μικρά συνθέτουν την ομορφιά της φύσης και τη δύναμη της ζωής.
Η μαύρη πέτρα ὁλόχρυση καὶ τὸ ξερὸ χορτάρι: αντίθεση: ακόμη και το ασήμαντο είναι πολύτιμο την εποχή αυτή. 
Μὲ χίλιες βρύσες χύνεται,… ξαστοχᾶ γλυκὰ τὸν ἑαυτό της: Η φύση λειτουργεί σαν μάγισσα-πειρασμός που προκαλεί τους αγωνιστές να παραβλέψουν το χρέος τους. Η φύση (έχοντας σαν κύριο στοιχείο της το νερό) χύνεται παντού με χίλιες βρύσες και, παίρνοντας μιλιά, λέει: Ὅποιος πεθάνῃ σήμερα χίλιες φορὲς πεθαίνει. Η πρόκληση για ζωή γίνεται μεγαλύτερη και η λύπη για την απώλειά της αυξάνει. Ο θάνατος πολλαπλασιάζεται και η ψυχή δειλιάζει. 
Εκφραστικοί τρόποι: 
Εικόνες έντονα λυρικές (λυρισμός = εικόνες ειδυλλιακές από τη φύση, φράσεις που εκφράζουν έντονα συναισθήματα, που απευθύνονται στην ψυχή μας). 
Κλιμάκωση: 
v 1η κλίμακα: διεύρυνση από το βουνάκι στη θάλασσα, στον ουρανό. 
v 2η κλίμακα: από το λόφο, τη θάλασσα, κατεβαίνουμε στη λίμνη ( οι διαστάσεις μειώνονται). 
v 3η κλίμακα: πεταλούδα → σκουληκάκι → πέτρα → χορτάρι: από τα έμβια, τα μεγαλύτερα → στα μικρότερα, τα ασήμαντα (σμίκρυνση). 
 
Καπούτση Σύρμω, φιλόλογος