Οδ. Ελύτης, Άξιον Εστί

Σχόλια

Το Άξιον Εστί κατά τον Δ.Ν. Μαρωνίτη έχει την δομή μιας πυραμίδας. Είναι εξάλλου γνωστή η αγάπη του ποιητή για τα μαθηματικά και την γεωμετρία. Τα επίπεδα που το ορίζουν είναι: 
1. ο Ελύτης ως ποιητής και η ποιητική του μοίρα 
2. ο χώρος της ιστορίας (του ελληνισμού και της δραματικής του επιβίωσης) 
3. ο χώρος της μεταφυσικής (ο άνθρωπος ανάμεσα σε ουρανό και γη). 
Ο ποιητής νικά τους εχθρούς του χάρη στην ταύτισή του με τον ελληνικό χώρο και την ιστορία του, ο ελληνισμός σώζεται και δικαιώνεται χάρη στον πολιτισμό, την αρετή και την ικανότητά του. 
Στο ποίημα κύριο ρόλο έχει ο όρος της διαφάνειας. Είναι η καθαρότητα που πρέπει να επικρατήσει, πρέπει να διαλυθούν τα σύννεφα του σκοταδισμού και του μίσους. Μόνο έτσι θα φανεί ο ήλιος που θα αποκαλύψει την ομορφιά της ζωής. Όπως διαπιστώνει ο Νίκος Δήμου "όταν διαβάζεις Οδυσσέα Ελύτη, είναι σαν να κοιτάς αιγαιοπελαγίτικο τοίχο στο καταμεσήμερο. Θαμπώνεσαι. Όταν περάσει το θάμπωμα μένει μια ευτυχία. Μια βαθιά συνείδηση και μια απλή σοφία. Ο Σεφέρης πάλεψε τόσο πολύ με το μαύρο που οι ίσκιοι έμειναν. Έγινε τελικά τραγικός ποιητής. Στον Ελύτη ο στοχασμός γίνεται αίσθηση. Και λυτρώνεσαι. Όχι δι' ελέου και φόβου, αλλά με την μαγεία της γλώσσας." 
Το Άξιον εστί είναι μεγάλο έργο που διακρίνεται σε τρία μέρη: 
α) τη Γένεση, όπου καταγράφεται ποιητικά η γέννηση του ποιητή και του ελλαδικού κόσμου, 
β) τα Πάθη, όπου συνυφαίνονται τα πάθη της Ελλάδας και του ποιητή κατά το Β΄παγκόσμιο πόλεμο, 
γ) το Δοξαστικό, που αποτελεί μια δοξολογία / αποθέωση του ελληνικού κόσμου / τοπίου. 
 
Αναλυτικότερα στη Γένεση, σε επτά ύμνους, αντίστοιχους με τις επτά μέρες της Δημιουργίας, υμνείται η γέννηση του ποιητή και του φωτός, η δημιουργία της γης με την εικόνα του ελληνικού τοπίου, η δημιουργία της θάλασσας και των νησιών, των μικρών πλασμάτων της ζωής, των κοριτσιών και του έρωτα. Όπως στην Παλαιά διαθήκη "εν αρχή ην ο λόγος", "είπε και εγένετο", έτσι κι εδώ "είπε και εγεννήθηκεν" η θάλασσα. Τα πράγματα υπάρχουν από τη στιγμή που αποκτούν όνομα. Έτσι ζει ο Ελύτης το θαύμα της γένεσης του κόσμου. 
Τα Πάθη, ψαλμοί, άσματα και αναγνώσματα, σε τρεις ενότητες, αναφέρονται στη σχέση ελευθερίας και γλώσσας, στους αγώνες για ελευθερία του ποιητή και των Ελλήνων, στη σκλαβιά, στην Κατοχή και στους αγώνες εναντίον της, στο θάνατο και την πίστη στις ρίζες μας.
Το Δοξαστικόν, αποτελεί μια δοξολογία του κόσμου του μικρού, που είναι ο ένας και μέγας κόσμος, σε τρεις ενότητες. 
 
Δέκα χρόνια μετά την έκδοση του έργου, ο ποιητής εμπιστεύθηκε στον Γ. Π. Σαββίδη κάποιες σημειώσεις που εξηγούν το πώς δημιουργήθηκε το «΄Αξιον Εστί». «΄Οσο κι αν μπορεί να φανεί παράξενο, την αρχική αφορμή να γράψω το ποίημα μου την έδωσε η διαμονή μου στην Ευρώπη τα χρόνια του 1948 με 1951.» Και περιγράφει τη μεγάλη αντίθεση ανάμεσα στα ελληνόπουλα, «μες τα κουρέλια. Χλωμά, βρώμικα, σκελετωμένα» και στα Ελβετόπαιδα «ροδοκόκκινα, γελαστά, ντυμένα σαν πριγκηπόπουλα». «΄Ητανε η δεύτερη φορά στη ζωή μου που έβγαινα από το άτομό μου, και αισθανόμουν όχι απλά και μόνο αλληλέγγυος, αλλά ταυτισμένος κυριολεκτικά με τη φυλή μου. Καταλάβαινα ότι ήμασταν αγνοημένοι από παντού και τοποθετημένοι στην άκρη-άκρη ενός χάρτη … Αυτό ήταν ο πρώτος σπινθήρας, ήταν το πρώτο εύρημα. Και η ανάγκη που ένιωθα για μια δέηση, μου ΄δωσε ένα δεύτερο εύρημα. Να δώσω, δηλαδή, σ’ αυτή τη διαμαρτυρία μου για το άδικο τη μορφή μιας εκκλησιαστικής λειτουργίας. Κι έτσι γεννήθηκε το ΄Αξιον Εστί».

Όπως μαρτυρείται από τους μελετητές, ο Οδυσσέας Ελύτης με το ποιητικό του έργο, υπήρξε ταυτόχρονα και μέγας γλωσσοπλάστης, δωρίζοντάς μας 8000 λέξεις που δημιούργησε η μετέπλασε με εξαιρετική φαντασία.


1ο απόσπασμα, "Η Γένεσις", Ύμνος 3ος

Η σύνθεση του ποιήματος είναι  διαρθρωμένη πάνω στα μέρη της θείας λειτουργίας.  Ο ποιητής κατορθώνει να συγκεράσει και να εκφρά­σει ατομικά και συλλογικά πάθη, μέσα από έναν ποιητικό λόγο στον ο­ποίο ακούγονται καθαρά οι φωνές της αρχαίας, της μεσαιωνικής και της νεώτερης παράδοσης. Διακρίνονται, και στην γλώσσα και στη μορφή, επιρροές από την Παλαιά και Καινή Διαθήκη, τον Ερωτόκριτο, τους εκκλησιαστικούς ύμνους, τον Σολωμό και τον Κάλβο, το δημοτικό τραγούδι, τον Παπαδιαμάντη και τον Μακρυγιάννη.

Περιεχόμενο του μέρους της "Γένεσεως" είναι η  γέννηση του κόσμου, μέσω της γέννησης ενός ατόμου, του Ενός, το οποίο ταυτίζεται με τον Ποιητή, είναι ο δημιουργός - Θεός. Αυτός μέσω του λόγου δημιουργεί τον κόσμο (το ελλαδικό και πιο ειδικά το αντιπροσωπευτικότερο ελληνικό τοπίο, αυτό του Αιγαίου και των Κυκλάδων).  Και  «Αυτός ο κόσμος ο μικρός», της ατομικής εμπειρίας, γίνεται εκφραστής του «μεγάλου»  κόσμου. 

Στο κείμενο διακρίνουμε χαρακτηριστικά της υπερρεαλιστικής γραφής, με τολμηρές στη σύλληψή τους ονειρικές εικόνες και χρήση συμβόλων:

Ίπποι πέτρινοι με τη χαίτη ορθή
και γαλήνιοι αμφορείς
και λοξές δελφινιών ράχες

 

Χαρακτηριστικές είναι οι επιρροές από την εκκλησιαστική παράδοση:

είπε και γεννήθηκεν η θάλασσα
Και είδα και θαύμασα
Και στη μέση της έσπειρε κόσμους μικρούς κατ' εικόνα και ομοίωσή μου

 

Κλειδιά ερμηνείας  είναι η σειρά των τελικών δευτερευουσών προτάσεων και η πολυσημία της λέξης "κόσμος" στον τελευταίο στίχο, ο οποίος αποτελεί και την κατακλείδα  στην ενότητα της "Γένεσεως".  Στο βιβλίο  περιέχεται το μεγαλύτερο μέρος  του τρίτου ύμνου,  στο οποίο περιγράφεται η γέννηση της θάλασσας και των νησιών ως ένα μέρος ενός θεϊκού σχεδίου.  Ένας τόπος ο οποίος είναι φτιαγμένος για τον άνθρωπο και  με τον οποίο ο άνθρωπος είναι αναπόσπαστα δεμένος, γιατί προέρχεται από αυτόν, είναι προέκταση του και αξεδιάλυτο μέρος του. Κι είναι φτιαγμένος με τέτοιο τρόπο, που δεν οδηγεί τον άνθρωπο σε πνευματικό τέλμα, στην κατάχρηση και την υπερβολή, αλλά στο μέτρο, το σεβασμό του περιβάλλοντος και των φυσικών πόρων, στην πνευματική και πολιτισμική ανάπτυξη. Γιατί οι φαινομενικές ελλείψεις του είναι στην πραγματικότητα τα εργαλεία, τα κίνητρα του ανθρώπου να εμβαθύνει τη σκέψη του αφ’ ενός, να μην φοβάται να ξανοίγεται στο άπειρο αφ’ ετέρου, να κρατά ετοιμοπόλεμο και ελεύθερο το πνεύμα του.
Κατόπιν αυτών, το συμπέρασμα της επωδού έρχεται αβίαστα, λογικά και αναπόφευκτα. Ο ελλαδικός αιγαιοπελαγίτικος νησιωτικός κόσμος, αν και μικρός, είναι ένας πλήρης κόσμος απέραντης ομορφιάς (κόσμος= στολίδι) και ένας  ολοκληρωμένος κόσμος απίστευτης τελειότητας (κόσμος= σύμπαν).


 

 

Πηγή: http://afterschoolbar.blogspot.gr/2012/03/blog-post_07.html